شهدای کربلا

شهدای کربلا امام حسین(ع) و یارانش که در واقعه کربلا در روز عاشورای سال ۶۱ق در نبرد با سپاه عُمر بن سعد به شهادت رسیدند. در بیشتر منابع تاریخی، تعداد شهدای کربلا ۷۲ نفر ذکر شده است. اعداد دیگری مانند ۷۸ نفر، ۸۷ نفر و ۱۴۵ نفر نیز ذکر شده است. هجده نفر از شهیدان کربلا از بنی‌هاشم بودند. امام حسین(ع)، عباس بن علی و علی‌اکبر، شناخته‌شده‌ترین شهدای بنی‌هاشم و حُرّ بن یزید رِیاحی، حَبیب بن مُظاهِر، مسلم بن عَوسجه، زُهَیر بن قَیْن و عابس بن ابی شبیب شاکری از بارزترین شهدای غیرهاشمی‌اند.

گزارش‌های منابع درباره تعداد شهدای کربلا متفاوت است. در بیشترِ منابع تاریخی، تعداد یاران امام حسین(ع) در روز عاشورا، ۷۲ تن ذکر شده است که ۳۲ تن از آنها سواره و ۴۰ تن پیاده بودند. در کتاب تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهداء(ع) نیز مشهورترین گزارش درباره تعداد شهدا، ۷۲ نفر دانسته شده است. شیخ مفید در الاِرشاد تعداد سرهای جداشده شهدای کربلا را -به جز امام حسین(ع)- که به کوفه فرستاده شدند، ۷۲ نفر ذکر کرده است.

یاران امام حسین، ۷۸ تن، ۸۷ تن و ۱۴۵ نفر نیز ذکر شده است. در دانشنامه امام حسین(ع) با گردآوری شهدای کربلا از منابع مختلف، نام ۱۵۵ نفر ذکر شده است.

به دستور عمر بن سعد و شمر ذِی‌الجَوشن، سر امام حسین(ع) و یارانش از بدن‌ها جدا و به کوفه فرستاده شدند. بنابر گزارش مشهوری که توسط بسیاری از مورخان نقل شده، تعداد سرهای شهدای کربلا ۷۲ سر بود. برخی تعداد سرها را ۷۸ سر نقل کرده‌اند.

بَلاذُری در انساب الاشراف سرهای جداشده را ۷۲ سر ذکر کرده است؛ اما از اَبومِخْنف نقل کرده که قبیله کنده ۱۳ سر، قبیله هوازن ۲۰ سر، قبیله بنی‌تمیم ۱۷ سر، قبیله بنی‌اسد ۱۶ سر، قبیله مذحج ۷ سر و قیس ۹ سر را با خود به نزد ابن‌زیاد بردند.

در منابع تعداد شهدای بنی‌هاشم از ۹ تن تا ۳۳ تن ذکر شده است. مشهورترین آماری که درباره شهدای بنی‌هاشم در بسیاری از منابع گزارش شده، هفده نفر بدون احتساب امام حسین(ع) است. شیخ صدوق، شیخ مفید، شیخ طوسی از جمله کسانی‌اند که شهدای بنی‌هاشم را هفده نفر ذکر کرده‌اند. در روایتی از امام سجاد(ع) نقل شده که حضرت در پاسخ به کسی که گفته بود آیا زمان آن نرسیده که حزن و اندوهتان درباره حادثه کربلا تمام شود فرمود: چگونه اندوهم تمام شود در حالی که روز عاشورا دیدم که پدر و برادر و عمویم و هفده نفر از خاندانم کشته شده‌اند.

شماری از مورخان همچون ابومخنف (درگذشت: ۱۵۷ق)، ابن‌سعد (۲۳۰ق)، دینوری (۲۸۲ق)، طبری (۳۱۰ق)، طبرسی (۵۴۸ق) و ابن‌عساکر (۵۷۱ق)، شهدای بنی‌هاشم را هجده تن گفته‌اند. به گفته خوارزمی (درگذشت ۵۶۸ق)، بیشتر مورخان شهدای بنی‌هاشم واقعه کربلا از زمان مسلم بن عقیل تا عاشورا را ۲۷ نفر ذکر کرده‌اند.

امام حسین(ع)، حضرت عباس، عبدالله، عثمان و (پسران ام‌البنین)، عبدالله یا عبیدالله، ابوبکر (پسران لیلی دختر مسعود ثقفى‏) و محمد. شیخ مفید ابوبکر را کنیه محمد ذکر کرده است.

قاسم، ابوبکر و عبدالله.

علی‌اکبر و عبدالله بن حسین مشهور به علی‌اصغر. در برخی مقاتل هم از عبدالله بن حسین و هم از علی‌اصغر یاد شده است. ازاین‌رو، اختلاف‌نظر است آیا آنها، دو کودک بودند یا هر دو نام برای یک شخصیت است.

جعفر بن عقیل، عبدالرحمان بن عقیل، عبدالله بن عقیل، محمد بن ابی‌سعید بن عقیل، محمد بن عبدالله بن جعفر و عون بن عبدالله بن جعفر و عبدالله بن مسلم بن عقیل.

در کتاب شهادت‌نامه امام حسین پس از ذکر هجده تن از شهدای بنی‌هاشم، ۴۲ نام دیگر را از گزارش‌های نادر به عنوان شهدای بنی‌هاشم ذکر کرده که اسامی آنها از این قرار است:

از شهدای غیربنی‌هاشم، برخی صحابه پیامبر و برخی از یاران امام علی(ع) بودند.

۱۱ محرم یا ۱۳ محرم را زمان دفن شهدای کربلا بیان کرده‌اند. بنابر گزارش‌ها، پس از آنکه عمر سعد و یارانش به سوی کوفه راه افتادند، گروهی از بنی‌اسد که در نزدیکی کربلا سکونت داشتند، بر امام حسین(ع) و یارانش نماز گزاردند و آنان را دفن کردند.

شیخ مفید، طبرسی و ابن حاتم تصریح کرده‌اند بنی‌اسد گودالی برای شهدای کربلا آماده کردند و همه را کنار هم به خاک سپردند. شیخ مفید گفته است که شهدای بنی‌هاشم به جز حضرت ابوالفضل در پایین پای امام حسین(ع) و شهدای دیگر نیز در اطراف امام دفن شده‌اند و جای دقیق آنها مشخص نیست؛ جز اینکه همه آنها داخل حائر حسینی مدفونند. عباس(ع) در مکانی که به شهادت رسید، دفن شده است.

درباره دفن حر بن یزید خارج از کربلا نیز شک و تردید وجود دارد و گزارش مربوط به دفن وی در خارج از کربلا مربوط به قرن هفتم است و این نقل با گزارش‌های معتبر و متقدم ناسازگار است. در منابع تاریخی سخنی از جدا دفن شدن حر بن یزید نیست.

درباره شهدای کربلا آثاری نوشته شده است که برخی از آنها عبارت‌اند از:

1. تَسْمیةُ مَنْ قُتِلَ مَعَ الحُسَین بْن عَلی، اثر فضیل بن زبیر کوفی که در قرن دوم قمری نگاشته شده و به معرفی شهدای کربلا پرداخته است.
2. إبْصارُ العَین فی أنْصارِ الحُسین علیه‌السلام اثر شیخ محمد سماوی (درگذشت ۱۳۷۰ق) در این کتاب، ۱۱۲ نفر از یاران امام حسین را با ذکر طوایف و قبایل آنان معرفی شده است و ترجمه فارسی آن «سلحشوران طفّ» نام دارد.
3. آیینه‌داران آفتاب پژوهش و نگارش نو از زندگانی و شهادت یاران امام حسین(ع) نوشته محمدرضا سنگری؛ نویسنده در این کتاب به ویژگی یاران امام حسین پرداخته است و شهیدان کربلا را به شهدای پیشاهنگ، شهدای نبرد نخستین، شهدای نبرد تن به تن و شهیدان نماز و پس از آن تقسیم کرده است. این کتاب به زبان فارسی نوشته شده و شرکت انتشارات نشر بین الملل آن را در سال ۱۳۸۷ش در دو جلد منتشر کرده است.
4. الامام الحسین(ع) واصحابه، نوشته فضل‌علی قزوینی عالم شیعه قرن ۱۴ق؛ این اثر در سه قسمت به اصحاب مرد امام(ع)، مقتل امام(ع) و زنان حاضر در کربلا پرداخته است.
5. رسم وفا، گذری بر زندگی شهدای غیر هاشمی کربلا، نوشته رفیعه رضاداد. این کتاب شرح حال مختصری از ۹۰ نفر از شهیدان غیر هاشمی کربلا است که نامشان در زیارت ناحیه مقدسه و دیگر منابع آمده است و در سه مقطع به امام پیوسته‌اند: از مدینه، در فاصله کربلا تا مکه، در سرزمین کربلا. کتاب به زبان فارسی در سال ۱۳۸۸ش. توسط نشر جام طهور در تهران در یک جلد منتشر شده است.

کتاب‌های «انصار الحسین(ع)؛ الرجال والدلالات» اثر محمدمهدی شمس الدین، «اصحاب امام حسین(ع) از مدینه تا کربلا» نوشته سید اصغر ناظم‌زاده و «شهادت‌نامه حسین (ع) و شهیدان کربلا» نوشته محمدهادی زاهدی از دیگر آثاری است که درباره شهدای کربلا نوشته شده است.