تلاوت قرآن

حکم فقهی تلاوت قرآن

در مورد حکم تلاوت قرآن در نماز و غیر آن نظرات مختلفی ارائه شده است:

1. برخی از عبارت «فأقروا ما تیسّر منه» در آیه ۲۰ سوره مزمل، وجوب قرائت قرآن را برداشت کرده‌اند. اما در اینکه این وجوب با چه مقدار قرائت روزانه محقق می‌شود نظرات مختلفی وجود دارد. برخی تلاوت روزانهٰ ۵۰ آیه (غیر از آنچه در نماز خوانده می‌شود) را واجب می‌دانند. البته به گفته فاضل مقداد، از نظر عده‌ای این وجوب از قبیل واجبات کفایی است.
2. عده‌ای قرائت قرآن را تنها در نمازها واجب می‌دانند. آنها در جواب به این اشکال که چه طور ممکن است نماز مستحبی شامل جزئی واجب (قرائت قرآن) باشد؛ گفته‌اند این بیان از قبیل معامله‌ای است که شخص در انجام آن مخیر است اما به محض انعقاد آن، پیروی از مفاد معامله برای او واجب می‌شود. فقهایی همچون خویی، فاضل مقداد و علامه حلّی بر این باورند بر اساس آیات و روایات تنها قرائت قرآن در نمازهای یومیه واجب است. اما محمدحسن نجفی نویسنده کتاب جواهر الکلام معتقد است، وجوب قرائت قرآن در نماز از سنت و روایات استنباط می‌شود نه این آیه. احادیث مربوط به مقدار تلاوت قرآن را در بابی با عنوان «بَابٌ فِی کَمْ یُقْرَأُ الْقُرْآنُ وَ یُخْتَمُ» الکافی گردآوری شده است.

از نظر فقیهان شیعه، برخی آیات قرآن، سجده واجب دارند یعنی با تلاوت آنها باید سجده به جا آورد. این آیات عبارتند از آیه ۱۵ سوره سجده، ۳۷ سوره فصلت، ۶۲ سوره نجم و ۱۹ سوره علق. همچنین به گفته صاحب جواهر، ۱۱ آیه دیگر، سجده مستحب دارند.

از نظر فقیهان شیعه، خواندن سوره‌های عزائم، بر جُنُب و حائض حرام است. فقیهان درباره اینکه آیا فقط خواندن آیه‌های سجده‌دار حرام است یا خواندن تمام سوره چنین حکمی دارد، اختلاف‌نظر دارند. به گفته علامه حلی، حتی خواندن یک حرف از این سوره‌ها بر او حرام است.

به‌نظر فقیهان حفظ حرمت قرآن واجب و هتک حرمت آن حرام است. کارهایی نظیر: خواندن آن به‌گونه‌ای که مناسب شأن قرآن نباشد یا خواندن آن همراه با موسیقی از مصادیق هتک حرمت قرآن شمرده شده است. همچنین در متون دینی از خواندن قرآن در مکان‌هایی همچون: حمام و توالت نهی شده است.

فقیهان شیعه درباره حکم خواندن قرآن با غَنا اختلاف‌نظر دارند. گفته شده بیشتر آنان، غنا را صوت لهوی و به طور کلی حرام می‌دانند و تلاوت قرآن را هم از این حکم استثنا نمی‌کنند. این نظر را به فقیهانی همچون ابن‌ادریس، فخرالمحققین، احمد بن محمد اردبیلی، سید جواد عاملی، ملا احمد نراقی و شیخ انصاری نسبت می‌دهند. همچنین جواز تلاوت قرآن با غنا را به فقهایی همچون کلینی، شیخ طوسی، سید عبدالاعلی سبزواری، ملا احمد نراقی در مستند الشیعه و محمدهادی تهرانی نسبت داده‌اند که غنا را به صورت کلی حرام نمی‌دانند و آن را در صورتی حرام می‌دانند که ملازم با حرامی باشد. یکی از مستندات کسانی که تغنی در تلاوت را جایز می‌دانند روایت «مَن لَم یَتَغَنَّ بالقُرآن فلیسَ مِنّا؛ هر کس قرآن را با غنا نخواند از ما نیست» است. البته مخالفان جواز تغنی آن را به صورت «من لم یستغن بالقرآن فلیس منا؛ هر کس خود را از قرآن بی‌نیاز بداند پس از ما نیست» معنا کرده‌اند.

بر اساس آیات قرآن و روایات معصومان(ع)، خواندن قرآن آدابی دارد. وضوء گرفتن، روبه قبله بودن، تفکر و تدبر در آیات الهی، سکوت و گوش دادن به آیاتی که قاری قرآن می‌خواند، اعوذ بالله گفتن، گفتن بعضی از ذکرها هنگام تلاوت برخی از آیات قرآن و خواندن دعای شروع و ختم قرآن از مستحبات تلاوت قرآن است. همچنین اخلاص، دوری از ریا، خشوع و عمل به مفاد آیاتی که خوانده می‌شود از آدابی است که در روایات به آنها سفارش شده است.

به سفارش پیامبر(ص) قرآن باید با حزن و اندوه خوانده شود تا تأثیر بیشتری بر قلب و روح انسان بگذارد. همچنین سفارش شده الحانی که در خواندن قرآن مورد استفاده قرار می‌گیرد از الحان عرب باشد و از الحان غیر عرب برای خواندن قرآن بهره‌گیری نشود.

از امام باقر(ع) نقل شده است که پیامبر(ص) زیباترین صدا را در تلاوت قرآن داشت، او قرآن را با تانّی تلاوت می‌کرد به‌گونه‌ای که اُم‌ّ سَلَمه گفته است پیامبر(ص) به صورت واضح و حرف به حرف و آیه به آیه قرآن می‌خواند به‌گونه‌ای که امکان شمارش حروف آیات وجود داشت. امام علی(ع) شیوه تلاوت پیامبر(ص) را بدون ترجیع، همراه با کشیدن حروف و ترتیل معرفی کرده است.

مطابق برخی روایات خواندن قرآن از روی مصحف نسبت به خواندن آیات از حفظ، فضیلت بیشری دارد؛ امام صادق(ع) سبب این بیان را بهره‌بردن چشمان از نگاه کردن به متن قرآن بیان کرده است. زَرکَشی مفسر اهل‌سنت، با نقد و بررسی روایات مربوطه، معتقد است، ملاک در این باره تدبر و بهره بیشتر شخص و حضور قلب او هنگام تلاوت است؛ پس اگر انسان هنگام حفظ بهره بیشتری ببرد، خواندن او از حفظ دارای فضیلت بیشتری است و الا خواندنش از وری مصحف بهتر است.

علمای علوم قرآن، شیوه‌های مختلفی از تلاوت قرآن را در کتب خود بیان کرده‌اند این تقسیمات بیشتر ناظر به سرعت و تأنّی قاری، هنگام تلاوت آیات است:

1. تحدیر: به سریع خواندن قرآن و تخفیف قواعد آن مثل به قصر خواندن مدها و ساکن کردن حروف متحرّک، به‌گونه‌ای که از حد ترتیل خارج نشود گفته می‌شود. زمانی که قاری قرآن قصد ختم قرآن در زمانی کم و تلاوت بیشتر آیات را دارد از این نوع قرائت استفاده می‌کند.
2. تدویر: خواندن آیات، با تأنّی، به‌طوری که همراه با تدبر در معانی آیات و رعایات تمامی قواعد تجویدی باشد انجام می‌پذیرد. این نوع از خواندن از جهت سرعت، بین شیوه تحقیق و حدر، قرار دارد در این نوع قرائت، کسانی که قائل به مدّ منفصل هستند آن را مدّ می‌دهند اما آن را به حدّ طول (دو تا پنج حرکت) نمی‌رسانند. این نوع از قرائت قرآن بین عامّه مردم به «ترتیل» مشهور است. به‌گفته علّامی در کتاب پژوهشی در علم تجوید، این نوع خواندن شیوهٔ بسیاری از پیشوایان قرائت بوده است.
3. تحقیق: بجا آوردن حق هر حرفی از اشباع مدها، تحقیق همزه‌ها، تمام و کمال آوردن حرکات، اظهار کامل حروف، غنّه‌ها، و.. است. این تلاوت از جهت سرعت، کندترین نوع خواندن قرآن است. به مرور زمان، این نوع از خواندن به «تلاوت مجلسی» مشهور شده است. در این تلاوت که به تلاوت تَنْغیمی نیز شناخته می‌شود، از نغمات و الحان موسیقی به‌جهت القای مفاهیم آیات و تأثیر بیشر آن بر مخاطب استفاده نیز می‌شود.