ذوالفقار

ذوالفقار شمشیر معروف امام علی(ع). از آنجا که این شمشیر، پست و بلندی‌هایی مانند ستون فقرات داشت، آن را ذوالفقار نامیدند. در فرهنگ مردم، ذوالفقار نمادی از قدرت و شجاعت امام علی(ع) است و در شمایل‌های مذهبی، معمولا امام علی(ع) را به نحوی تصویر می‌کنند که ذوالفقارش را در دست دارد. درباره اینکه این شمشیر چه شکلی داشته، اختلاف وجود دارد و گرچه در بیشتر تصویرهای رایج، آن را به صورت شمشیری دارای دو سر ترسیم می‌کنند، ولی عمده منابع، آن را مانند دیگر شمشیرها با یک سر و گاه دو لبه دانسته‌اند.

در نامگذاری ذوالفقار دو وجه ذکر شده است:

• برگرفته از فَقَره و فَقَرات: بر این اساس «ذوالفَقار‌» به معنای صاحب فقرات است. فقره به معنای مهره کمر است. گفته شده است چون بر پشت این شمشیر خراش‌های پست و هموار بوده، آن را بدین نام خوانده‌اند.
• برگرفته از فقر و بی‌نصیبی: روایت شده است که از امام باقر(ع) درباره علت نامگذاری این شمشیر سوال شد. ایشان فرمود: “علی(ع) با شمشیر ذوالفقار به هیچ کس ضربتی نزد، مگر این که او را در دنیا بی‌نصیب از خانواده و فرزندانش کرد و در آخرت بی‌نصیب از بهشت.

در فرهنگ عامه و شمایل‌نگاری‌های مذهبی این شمشیر را به صورت شمشیری دارای دو سر ترسیم می‌کنند. در برخی منابع نیز این تصویر تأیید شده است؛ برای مثال میرزای قمی و ابن شهر آشوب این شمشیر را دارای دو سر دانسته‌اند؛ ولی بیشتر منابع، چنین مطلبی را رد کرده‌اند.

این شمشیر در ابتدا برای پیامبر(ص) بود. اینکه ذوالفقار چگونه به دست امام علی(ع) رسید، نظرات مختلفی وجود دارد:

در حدیثی منسوب به امام رضا(ع) آمده است که جبرئیل، آن را با خود از آسمان آورده است.

طبق روایتی دیگر رسول خدا(ص) فرمود: “خدای تبارک و تعالی ذوالفقار را به من عطا کرد، و فرمود‌: ای محمد بگیر آن را و عطا کن آن را به بهترین اهل زمین، عرض کردم خدایا او کیست؟ حق سبحانه و تعالی گفت او خلیفه من در زمین علی بن ابی طالب است.”

نظر دیگر این که ذوالفقار از جمله هدایایی بود که بلقیس برای حضرت سلیمان(ع) فرستاد که به دست منبه بن حجاج افتاد و در جنگ بدر امام علی (ع) او را به قتل رسانید و ذوالفقار را گرفت.

برخی گفته‌اند این شمشیر در اختیار عاص بن منبه بود که در جنگ بدر به دست امام علی(ع) کشته شد و شمشیرش به حضرت محمد(ص) رسید و وی نیز ذوالفقار را به علی (ع) داد که در جنگ احد با آن به مصاف دشمن رفت. در این جنگ علی(ع) جانفشانی‏‌های بسیاری در حق پیامبر (ص) انجام داد تا جایی که جبرئیل نازل شد و ایثار علی (ع) را نزد پیامبر (ص) ستود و گفت: این نهایت فداکاری است که او از خود نشان می‌‏دهد. رسول خدا (ص) نیز گفت: “من از علی و او از من است‏.” سپس صدایی در آسمان شنیده شد: “لاسیف الا ذوالفقار، ولا فتی الا علی؛ شمشیری چون ذوالفقار و جوانمردی همچون علی نیست.”

علامه مجلسی از تفسیر السدی الکبیر نقل می‌کند که آیه

…وَ أَنْزَلْنَا الْحَديدَ فيهِ بَأْسٌ شَديدٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاس…﴿۲۵﴾ (ترجمه: و آهن را که در آن برای مردم خطری سخت و سودهایی است، پدید آوردیم،…)

اشاره به ذوالفقار دارد که از آسمان برای پیامبر(ص) نازل شد.

بنابر برخی از منابع شیعی، ذوالفقار پس از امام علی(ع) به امام حسن(ع) و سپس به امام حسین(ع)  و در نهایت به امام زمان (عج) رسیده و اکنون در دست آن امام است. چنان که از امام صادق(ع) نقل شده است: “شمشیر امام زمان هنگام ظهورش، همان ذوالفقار است.”

از امام صادق (ع) و امام رضا(ع) نقل شده است که ذوالفقار از نشانه‌های امامت است و در زمان امامان در دست آنان بوده است.

البته بنابر بعضی منابع تاریخی، ذوالفقار به دست نوه امام حسن(ع) به نام محمد بن عبدالله معروف به نفس زکیه افتاد و او بر ضد منصور خلیفه دوم عباسی قیام کرد و کشته شد، و در نهایت این شمشیر به هارون خلیفه پنجم بنی عباس رسید؛ و هنگامی که ترکان در حدود سال ۴۶۴ هجری قمری در قاهره بر مستنصر خلیفه فاطمی شوریدند و اموال آنان را غارت کردند، ذوالفقار سهم سلاطین شد.