زیارت

زیارت به‌معنای حضور نزد قبور پیامبران، امامان، امام‌زادگان و مؤمنان است. زیارت از اعمال پسندیده اسلامی بوده و در طول تاریخ، مسلمانان به آن عنایت و اهتمام داشته‌اند. این عمل، نزد شیعیان جایگاهی ویژه دارد؛ به‌حدی که آن را از نمادهای شیعه می‌دانند. سالانه شیعیان فراوان از نقاط مختلف جهان به‌منظور زیارت قبور ائمه(ع) و برخی امامزادگان سفر می‌کنند. برای نمونه، بر اساس گزارشی از تولیت آستان قدس رضوی، سالانه ۲۸ میلیون نفر، از شهرهای مختلف ایران و برخی کشورهای دیگر، برای زیارت مرقد امام رضا(ع) به مشهد مسافرت می‌کنند. همچنین به نقل از مرکز آمار حرم حضرت عباس(ع)، تعداد زائران عتبات در پیاده‌روی اربعین در سال ۱۴۰۲ش، بیش از ۲۲ میلیون نفر برآورد شده است.

ابن‌تیمیه و وهابیون، برخلاف سایر فرقه‌های مسلمان، زیارت قبور پیامبران و پیشوایان دینی به قصد شفاعت و استجابت دعا را بدعت و عملی شرک‌آمیز تلقی می‌کنند. در مقابل، عالمان شیعه و بیشتر عالمان اهل‌سنت این دیدگاه را نمی‌پذیرند و با استناد به سنت پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) و سیرهٔ صحابه و تابعین، اجماع و سیرهٔ عملی مسلمانان، زیارت را مشروع و دارای فضیلت می‌شمارند.

در باب مشروعیت زیارت، فضیلت و استحباب آن در اسلام و همچنین در ردّ دیدگاه ابن‌تیمیه درباره زیارت، آثاری از سوی عالمان مسلمان به رشته تحریر درآمده است. کتاب شِفاءُ السَّقام فی زیارَةِ خَیرِ الأنام اثر تقی‌الدین سُبکی و «تُحفَةُ الزُّوّار الی قبرِ النَّبیِّ المُختار» نوشته ابن‌حَجَر هیثمی از جمله این آثارند. کتاب المزار فی کیفیّة زیارات النبی و الأئمة الأطهار، تألیف شهید اول نیز از جمله آثاری است که درباره فضیلت و استحباب زیارت قبور پیامبر(ص) و امامان شیعه(ع) و آداب زیارت قبور آنان نوشته شده است.

زیارت اصطلاحی دینی، به معنای حاضرشدن کنار قبور اموات، مؤمنان، انسان‌های صالح و به‌ویژه قبور پیامبران، امامان و امامزادگان است که با مناسکی مخصوص صورت می‌گیرد. به‌گفته جعفر سبحانی، زیارت قبر پیامبر(ص)، اهل‌بیت او و قبور مؤمنان از اصول فرهنگ اسلامی است.

عالمان اهل‌سنت همچون ابن‌ضیای مکی (درگذشت: ۸۵۴ق)، شوکانی، شمس‌الدین ذهبی (درگذشت: ۷۴۸ق)، عبدالرحمن جزیری(فقیه مصری و از علمای الازهر. در گذشت:۱۳۶۰ق) نیز زیارت قبر پیامبر(ص) را دارای فضیلت بسیار می‌دانسته و گزارش کرده‌اند وقتی حاجیان اعمال حج را تمام می‌کردند، به زیارت قبر پیامبر(ص) می‌رفتند.

زیارت را نماد شیعه، عامل حیات و هویت آن به شمار می‌آورند. شیعیان به پیروی از روایاتی که از امامان معصوم(ع) درباره ثواب و فضیلت زیارت نقل شده، اهتمام ویژه‌ای به سفررفتن برای زیارت قبور و مرقدهای امامان(ع) و امامزادگان دارند. سالانه شیعیان زیاد از نقاط مختلف جهان به‌منظور زیارت قبور ائمه(ع) و برخی امامزادگان سفر می‌کنند. برای نمونه، تولیت آستان قدس رضوی، در مرداد ۱۳۹۷ش گزارش کرد که سالانه ۲۸ میلیون نفر، از شهرهای مختلف ایران و برخی کشورهای دیگر، برای زیارت مرقد امام رضا(ع) به مشهد مسافرت می‌کنند. همچنین به نقل از مرکز آمار حرم حضرت عباس(ع)، تعداد زائران عتبات در پیاده‌روی اربعین در سال ۱۴۰۲ش، بیش از ۲۲ میلیون نفر برآورد شده است.

زیارتنامه، متنی است که هنگام زیارت مرقد و قبور امامان شیعه(ع) خوانده می‌شود و حاوی درودفرستادن و ادای احترام به صاحبان این قبور است. اگرچه هر زائری می‌تواند از پیش خود و به زبان خودش، برای احترام و متوسل‌شدن به این قبور چیزی بگوید؛ اما به خواندن این زیارتنامه‌ها که سند آن‌ها به خود امامان معصوم می‌رسد و در اصطلاح، به آن‌ها «زیارت‌های مأثور» گفته می‌شود، سفارش شده است. این زیارتنامه‌ها مشتمل بر برخی مسائل اعتقادی همچون توحید، نبوت، صفات خدا و مضامینی از قبیل شناخت امامان معصوم و فضایل و مقامات آنان، تولی و تبری، شفاعت و توسل است.

زیارت از راه دور گونه‌ای زیارت شمرده می‌شود که در روایات شیعه، برای کسانی که زیارت حضوری برایشان مقدور نیست توصیه شده است. برای نمونه، در روایتی به نقل از امام صادق(ع) چنین آمده است: کسی که قادر به زیارت از نزدیک نیست، در جای بلندی قرار گیرد و دو رکعت نماز بخواند، سپس به سوی قبور ما رو کند و سلام دهد. سلام او به ما خواهد رسید. در روایت دیگری از وی نقل شده اگر کسی در فضای باز قرار گیرد و به راست و چپ نگاه کند، سپس سر خود را به سوی آسمان بلند کند و به سوی قبر امام حسین(ع) توجه نماید و بگوید: «السَّلامُ عَلَیْکَ یا اباعَبْدِاللَّهِ، السَّلامُ عَلَیْکَ وَ رَحْمَةُاللَّهِ وَ بَرَکاتُهُ»، ثواب زیارت امام حسین(ع) برای او نوشته می‌شود.

تاریخ‌نگاران مواردی را گزارش کرده‌اند که در آن برخی عالمان اهل‌سنت نیز به زیارت قبور برخی امامان شیعه رفته‌اند  برای نمونه ابن‌حِبّان، محدث‌اهل سنت در قرن سوم و چهارم قمری گفته است که بارها به زیارت قبر امام رضا(ع) در مشهد می‌رفتم و با توسل به او مشکلاتم برطرف می‌شد. همچنین ابن‌حجر عَسقلانی نقل کرده که ابوبکر محمد بن خُزَیْمه، فقیه، مفسر و محدث اهل‌سنت در قرن سوم و چهارم قمری، و ابوعلی ثقفی، از عالمان نیشابور، به همراه دیگرانی از اهل‌سنت به زیارت قبر امام رضا رفته‌اند. سَمْعانی، تاریخ‌نگار، محدث و فقیه شافعی قرن ششم قمری نیز به زیارت قبر امام کاظم(ع) می‌رفته و به او متوسل می‌شده است. از شافعی، که از فقهای چهارگانه اهل‌سنت است نیز نقل شده که قبر امام کاظم را «داروی شفابخش» توصیف کرده است.

عالمان مسلمان برای اثبات مشروعیت زیارت به ادله زیر استناد کرده‌اند:

زیارت قبور از همان صدر اسلام عملی مشروع و رایج بوده است. به‌گزارش ابن‌شَبَّه در کتاب «تاریخ المدینة المنورة»، پیامبر(ص) زمانی که از فتح مکه به سمت مدینه بازمی‌گشت، به زیارت قبر مادرش آمنه رفت و گفت: «این قبر مادر من است. از خداوند زیارت او را خواسته بودم و او اجازه این کار را به من داد.». همچنین نقل شده که وی به زیارت قبور شهدای جنگ احد و زیارت قبور مؤمنان به قبرستان بقیع می‌رفت. در برخی منابع روایی اهل‌سنت نیز برای فضیلت زیارت و توصیه به انجام آن، روایاتی از پیامبر(ص) نقل شده است. برای نمونه روایتی از وی نقل شده که «مَنْ زَارَ قَبْرِي وَجَبَتْ لَهُ شَفَاعَتِی؛ هرکس قبر مرا زیارت کند، شفاعتم در قیامت نصیب او می‌شود.»

در منابع روایی شیعه، احادیث فراوانی در فضیلت و استحباب زیارت قبور پیامبر(ص) و امامان شیعه(ع) و قبور مؤمنان وارد شده است. کلینی در کتاب الکافی بابی را با عنوان «بَابُ فَضْلِ الزِّيَارَاتِ وَ ثَوَابِهَا؛ باب فضیلت زیارت‌ها و ثواب آن»، تنظیم کرده و احادیثی در این زمینه گردآوری کرده است. حُر عاملی نیز در وسائل‌الشیعه بابی را با عنوان «أبواب المزار و ما يناسبه» به روایات زیارت اختصاص داده و در ذیل آن روایاتی در فضیلت و ثواب قبور پیامبر(ص) و امامان شیعه(ع) و انبیای الهی، زیارت قبور امامزاد‌ه‌هایی همچون حضرت معصومه(س) و حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)، زیارت قبور شهداء و مؤمنان، زیارت برادر مؤمن چه در حال صحت و چه بیماری و…را در ۱۰۶ باب مختلف گردآوری کرده است.

در منابع تاریخی نیز مواردی از سیره امامان شیعه در زیارت قبور نقل شده است: حاکم نیشابوری در «اَلمُستدرَکُ عَلَی الصَّحیحَین» در روایتی چنین نقل کرده است که حضرت زهرا(س) هر جمعه به زیارت قبر حمزة بن عبدالمطلب می‌رفت و در آنجا نماز می‌خواند و گریه می‌کرد. در روایتی از امام باقر(ع) نقل شده که امام حسین(ع) هر شب جمعه به زیارت قبر امام حسن(ع) می‌رفت. در کامل‌الزیارات روایتی از امام رضا(ع) نقل شده است که امام سجاد(ع) به زیارت قبر امام علی(ع) می‌رفت، کنار قبر می‌ایستاد، گریه می‌کرد و سلام می‌داد.

سُبکی عالم اهل‌سنت در قرن هشتم قمری، در کتاب شِفاءالسِّقام، به چندین روایت از منابع مختلف روایی اهل سنت استناد کرده است که برپایه آن‌ها، برخی از صحابه و تابعین به زیارت قبر پیامبر(ص) و مؤمنان می‌رفتند و به اهل قبور سلام می‌فرستادند.

به نقل از محمد عبدالحی لکنوی (درگذشت: ۱۳۰۴ق)، فقیه و محدث حنفی اهل هند، هیچ‌یک از فقیهان چهارگانه اهل‌سنت و عالمان مسلمان، زیارت قبور مؤمنان، به‌ویژه قبر پیامبر(ص) و سفررفتن برای انجام آن را نامشروع نمی‌دانستند. به‌گفته او، ابن‌تیمیه (۶۶۱-۷۲۸ق) نخستین کسی بود که به مخالفت با این اجماع پرداخت و در مشروعیت زیارت قبور تشکیک کرد . از نظر او، سلام‌فرستادن و دعا برای صاحبان قبور مشروع است؛ اما طلب حاجت از آنان و واسطه قراردادن آنان و خداوند را به آنان قسم‌دادن برای طلب حاجت، عملی نامشروع است. او این نوع زیارت را بدعت و شرک می داند.

چند قرن پس از ابن‌تیمیه، یعنی در قرن دوازدهم قمری، مخالفت با مشروعیت زیارت از سوی وهابیون دوباره مطرح شد و آنان تا به امروز (قرن پانزدهم هجری قمری) نیز این عمل را حرام می‌پندارند و مسلمانان را از انجام آن باز می‌دارند.

بیشتر عالمان اهل‌سنت همچون نووی ابن‌حجر عَسقلانی، غزالی،  ملا علی قاری حنفی، شمس‌الدین ذهبی،  جصاص، ابن‌عابدین فقیه حنفی، زرقانی فقیه مالکی، ابن‌قدامه حنبلی و برخی دیگر بر این باورند که حدیث شَدُّ رِحال که ابن‌تیمیه برای نامشروع‌بودن زیارت به آن استناده کرده، در مقام نهی از زیارت قبور، به‌ویژه قبر پیامبر(ص) نیست؛ بلکه در مقام بیان فضیلت مساجد سه‌گانه مسجدالحرام، مسجدالنبی و مسجدالاقصی است.

جعفر سبحانی گفته است زیارت قبور و توسل‌جستن به صاحبان آن‌ها بدین معنا نیست که آنان مستقل از اذن و رحمت الهی، حاجات زیارت‌کنندگان یا توسل‌کنندگان را برآورده می‌کنند تا شرک پیش بیاید؛ بلکه بدین معنا است که به‌ جهت مقام و منزلتی که نزد خداوند دارند، واسطه بندگان و خداوند برای برآوردن حاجات قرار داده می‌شوند.

شیخ عباس قمی در کتاب مفاتیح الجنان براساس روایات نقل‌شده از امامان شیعه(ع) برای زیارت آدابی ذکر کرده که برخی از آن‌ها به بیان زیر است:

برخی از آثاری که درباره زیارت و فضیلت آن تألیف شده به بیان زیر است:

• کتاب کامل‌الزیارات: اثری روایی از ابن‌قولویه است که در آن روایاتی از امامان معصوم(ع) در فضیلت و ثواب، چگونگی و آداب زیارت قبور آنان گردآوری شده است.
• کتاب المزار فی کیفیّة زیارات النبی و الأئمة الأطهار، معروف به «کتاب المزار» نوشته شهید اول: این کتاب دو باب دارد که باب اول آن درباره زیارت‌ها و مشتمل بر هشت فصل و یک خاتمه در آداب و فضیلت زیارت ائمه معصومین(ع) است.
• تُحفَةُ الزُّوار الی قبرِ النبیِّ المُختار تألیف ابن‌حجر هیتمی عالم سنی (درگذشت: ۹۷۴ق)این کتاب در موضوع زیارت قبر پیامبر(ص)، آداب زیارت و اعمال پس از آن و مشتمل بر یک مقدمه و چهار فصل است.
• کتاب آداب زیارت از دیدگاه معصومین(ع): ترجمه «باب المزار» کتاب وسائل‌الشیعه به قلم محسن دیمه کارگراب و ابوالفضل کاظمی به زبان فارسی است.